Tiếp cận những đối tượng khó thu thuế

Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright
Niên khố 2005-2006
Tài chính cơng
Bài đọc
Thu thuế tại các nước đang phát triển
Ch 25 Tiếp cận những đối tượng khó
thu thuế

R. M. Bird & O. Oldman 1 Biên dịch: Kim Chi


TIẾP CẬN NHỮNG ĐỐI TƯỢNG KHĨ THU THUẾ

Hiếm có những chun gia thuế nào trải qua hơn một ngày tại một đất nước đang
phát triển mà khơng nghe những câu chuyện buồn về nỗi khó khăn to lớn người ta phải
đương đầu trong việc thu thuế những người hành nghề chun mơn (các bác sĩ, luật sư
vv…), những người kinh doanh nhỏ, và dĩ nhiên cả những chủ trại khấm khá rơi vào
phạm vi pháp lý của thuế thu nhập (Taylor, 1967). Như một qui luật, những người này
chủ yếu hoạt động trong một nền kinh tế tiền mặt. Họ khơng sẵn lòng cung cấp bất kỳ
thơng tin gì về hoạt động của họ cho cơ quan thuế, và cơ quan thuế thật khó khăn trong
việc truy tìm những thơng tin đó – đơi khi vì những lý do chính trị, nhưng đơi khi chỉ đơn
thuần vì người nộp thuế thực sự khơng có hồ sơ lưu trữ thơng tin. Hơn nữa, cơ quan thuế
cũng gặp khó khăn tương tự trong việc xây dựng bất kỳ một cơ sở nào khác để dựa vào
đó mà đưa thu nhập của những người khét tiếng là khó thu thuế này vào trong phạm vi
điều chỉnh của thuế thu nhập. Kết quả là những người làm cơng ăn lương tại các nước
đang phát triển nói chung sẽ cảm thấy bị đánh thuế thái q, và rất thường xun bị đánh
thuế thái q so với những người tự làm chủ.
Một hành động phản ứng trước tình thế này là triển khai loại thuế thu nhập “lập
biểu” đã được mơ tả và phê phán trong chương 17. Một phản ứng khác nữa là ra sức cân
đối sự rộng rãi khơng được mong đợi dành cho những người tự làm chủ bằng một sự rộng
rãi đền bù cho những người làm cơng; ví dụ thơng qua việc tạo ra một hệ thống dự phòng
miễn thuế đặc biệt như từng thịnh hành ở Jamaica trước cuộc cải cách thuế gần đây (Alm
và Bahl, 1985). Phương pháp thứ ba, được mơ tả trong chương trước, là khơi phục thế cân
bằng khơng phải bằng cách hạ thấp thuế đối với những người làm cơng ăn lương mà là
tăng thuế đối với những người tự làm chủ (và những người hưởng thu nhập từ vốn) thơng
qua ban hành “thuế tối thiểu” tổng qt. Những khoản thuế như vậy đã tiến tới đóng một
vai trò quan trọng ngay cả tại những nước phát triển như Hoa Kỳ và Canada trong những
năm gần đây, và lập luận thiên về phía các loại thuế này xem ra mạnh hơn rõ ràng tại các
nước phát triển.
Một phương pháp có liên quan nhưng tương đối khác biệt về ngun tắc mà cũng
đi đến cùng một mục đích sẽ được mơ tả trong đoạn trích sau đây từ một báo cáo về
Bolivia. Về cơ bản, phương pháp này cốt yếu là triển khai những kỹ thuật “hợp lý” đặc
biệt để ước lượng thu nhập trong các ngành khác nhau. Phương pháp này, có lẽ đã được
triển khai sâu rộng nhất ở Israel (Lapidoth, 1977), cũng đã được vận dụng trong những
chừng mực khác nhau và với mức độ thành cơng khác nhau ở nhiều nước khác (Bird,
1983; Tanzi và Casanegra, 1987). Phần chọn lọc sau đây trình bày các ưu điểm – quả thật,
gần như là sự cần thiết – của một phương pháp như thế tại một nước đang phát triển, và
mơ tả khá chi tiết cách thức tiến tới thực hiện phương pháp đó. Cho dù rõ ràng là các chi
tiết cần phải thay đổi để phù hợp với tình huống, nhưng phương pháp chung trình bày ở
đây xem ra đáng được chú ý kỹ lưỡng tại nhiều quốc gia.
Xem ra chúng ta cũng cần bổ sung thêm hai nhận xét chung về phương pháp hợp
lý mà đã được tán thành ở đây. Thứ nhất, như đã đề cập trong lời giới thiệu của phần này,
điều quan trọng là phân biệt rõ ràng phương pháp này với hệ thống “thuế khốn” có bề
ngồi khá tương tự. Trong cả hai phương pháp này, thu nhập đều được ước lượng trên cơ
Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright

Tài chính cơng
Bài đọc
Thu thuế tại các nước đang phát triển Ch
25 Vươn tới những người khó thu thuế

R. M. Bird & O. Oldman 2 Biên dịch: Kim Chi
sở những yếu tố “khách quan” như của cải hay doanh thu. Tuy nhiên, trong hệ thống thuế
khốn, như được áp dụng tại hầu hết các thuộc địa trước đây của Pháp chẳng hạn, việc
xác định nghĩa vụ thuế sau cùng được thương lượng giữa người nộp thuế và nhân viên
thuế. Ngược lại, trong phương pháp hợp lý, nhiệm vụ của nhân viên thuế – cũng giống
như người đánh giá thuế tài sản trong hệ thống thẩm định chung – chỉ đơn giản là ghi
nhận các sự kiện về doanh thu hay sự kiện bất kỳ nào đó. Sau đó, nghĩa vụ thuế sau cùng
được xác định trên cơ sở các chuẩn mực của ngành bởi một nhân viên hồn tồn khác (có
thể được cho là có năng lực kỹ thuật hơn cũng như ít có liên quan cá nhân hơn), hay một
nhóm các nhân viên khác. Nói cách khác, phương pháp hợp lý là thuế trực thu tương
đương, với sự tách biệt giữa các chức năng phân loại và đánh giá, mà một số người (như
Carson, 1972) xem là cơ sở cho việc quản lý hải quan hiện đại. Dĩ nhiên, hệ thống vẫn có
thể bị lũng đoạn bởi những nhân viên tham nhũng và những người nộp thuế kiên quyết,
nhưng cơ hội của sự quản lý tồi rõ ràng đã giảm bớt.
Điểm thứ hai về hệ thống hợp lý là: thuế tính ra có thể được gọi là “thuế thu nhập”
chỉ là một vấn đề về sự thuận tiện pháp lý mà thơi. Quả thật là thu nhập xác định được
(ước lượng được) có thể được kết hợp với thu nhập từ những nguồn khác và phải chịu
thuế suất thuế thu nhập thơng thường, nhưng tác động thực sự của khoản thuế hợp lý rõ
ràng là dành cho những đối tượng mà thu nhập đã được ước lượng (Morag, 1957). Điều
này có cả khía cạnh xấu và khía cạnh tốt. Một mặt, những khoản thuế dựa trên sự thay thế
lao động hay số người lao động rõ ràng có thể có những ảnh hưởng khơng đáng mong đợi
– khuyến khích việc chồng thuế và khơng khuyến khích việc tuyển dụng chẳng hạn. Mặt
khác, vì người ta ước lượng thu nhập theo những yếu tố như vậy, và thuế suất được xác
định theo các chuẩn mực của ngành ứng với mức thu nhập đó, cho nên thuế suất biên đối
với sinh lợi trên mức bình qn là bằng khơng. Nói cách khác, những khoản thuế hợp lý,
cũng như thuế đất nơng nghiệp mà từ lâu đã được một số người đề xướng (Gandhi, 1966),
phát huy áp lực đối với người nộp thuế khiến họ đạt thành quả hoạt động chí ít cũng phải
trên tiêu chuẩn bình qn, và mang lại một động cơ khiến họ hoạt động nhiều hơn nữa. Dĩ
nhiên, sự tương đương với một khoản thuế gộp có tính luỹ tiến về lý thuyết này cũng sẽ
gặp phải những vấn đề trên thực tế giống như thuế đất nơng nghiệp (tìm đọc tài liệu của
Bird, 1974 và chương 35 sau đây). Tuy nhiên, như Shoup đã đề xuất trong chương 3 trên
đây, điều đáng chú ý là chúng ta sẽ xem thử sự bố trí quản lý được thơi thúc bởi một nhu
cầu cấp thiết sẽ giúp ta tiến gần đến cái mà có thể được xem là một hình thức thu thuế lý
tưởng đối với các quốc gia đang phát triển như thế nào.
Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright

Tài chính cơng
Bài đọc
Thu thuế tại các nước đang phát triển Ch
25 Vươn tới những người khó thu thuế

R. M. Bird & O. Oldman 3 Biên dịch: Kim Chi
ĐÁNH THUẾ THU NHẬP ĐỐI VỚI NHỮNG NHĨM NGƯỜI KHĨ THU THUẾ
Richard A. Musgrave
Các nhà quản lý thuế trên khắp thế giới nhận thấy khó mà đánh thuế các doanh
nghiệp có qui mơ vừa và nhỏ, những người hành nghề chun mơn, và các chủ trang trại.
Nhu cầu xử lý với một số đơng những người nộp thuế cá nhân dẫn đến chi phí quản lý
cao, mà cuối cùng có thể lớn hơn số tiền thực tế thu được. Hơn nữa, việc quản lý khó
khăn vì phần đơng những người nộp thuế này, đặc biệt là trại chủ và các doanh nghiệp
nhỏ, cảm thấy thật phiền tối khi duy trì sổ sách kế tốn. Ngay cả nếu có sổ sách kế tốn,
các viên chức thuế cũng khơng có bằng chứng để đánh giá tính chính xác của sổ sách.
Đứng trước những vấn đề này và với nguồn lực hạn chế, các nhà quản lý thuế có
xu hướng bỏ qua nhóm người khó thu thuế này và cảm thấy có lợi hơn khi bỏ cơng sức
vào một số lượng ít hơn những người nộp thuế nhiều. Cho dù thái độ này có thể lý giải
được trên thực tế, nhưng tính cơng bằng và số thu ngân sách tiềm năng đòi hỏi phải có
những nỗ lực nghiêm ngặt để thu thuế những người này.
Chúng tơi đề nghị rằng tất cả những người nộp thuế nên được chia thành những
nhóm sau đây:
1. Những người nộp thuế rất nhỏ có thể được miễn thuế.
2. Những người nộp thuế nhỏ, nên chịu một khoản thuế hợp lý thay cho tồn bộ thuế
thu nhập khác và thuế doanh thu.
3. Tất cả những người nộp thuế khác nên phụ thuộc vào hệ thống kê khai thuế thu
nhập thơng thường. Tuy nhiên, trong chủng loại này, nên phân biệt giữa:
a. Nhóm những người khó thu thuế; đối với họ, chúng tơi đề xuất một hệ
thống xem xét dựa vào thu nhập ước lượng; và
b. Tất cả những người khác, những người này sẽ được u cầu lập tờ khai
thuế phù hợp dựa vào việc ghi chép sổ sách và hồ sơ đầy đủ.
Phương pháp hợp lý (cho nhóm 2 trên đây) là phương pháp đơn giản nhất và do đó
nên được áp dụng cho một số đơng những người nộp thuế nhỏ. Phương pháp này chia số
người nộp thuế nhỏ thành nhiều phân nhóm khác nhau rồi qui một khoản thu nhập cho
từng phân nhóm này, và thu nhập được qui cho một phân nhóm nhất định sẽ được áp
dụng cho tồn bộ thành viên của phân nhóm đó. Thu nhập ấn định này được qui ra ở mức
độ dè dặt sao cho khi xét bình qn, thu nhập ấn định sẽ thấp hơn thu nhập thực tế.
i
Tính
đơn giản của hệ thống này là nhằm hạn chế đến mức tối thiểu chi phí quản lý, đồng thời
mang đến một số thu thuế tối thiểu hợp lý. Tuy nhiên, mục tiêu cuối cùng là chuyển nhóm
người nộp thuế này vào hệ thống thu nhập ấn định và điều hồ hệ thống thuế thu nhập.
Trong phương pháp ước lượng, những người nộp thuế (trong nhóm 3 trên đây)
được u cầu phải nộp tờ khai thuế và kê khai thu nhập của mình. Nếu khi xem xét tờ
khai thuế và việc thanh tốn thuế của người nộp thuế mà nhân viên thuế nhận thấy người
nộp thuế kê khai thu nhập thấp hơn mức ước lượng, thì thuế được áp đặt trên cơ sở thu
nhập ước lượng. Một lần nữa, người nộp thuế cũng được chia thành các phân nhóm,
nhưng khơng phải tồn bộ những người nộp thuế trong một phân nhóm đều phải nộp cùng
Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright

Tài chính cơng
Bài đọc
Thu thuế tại các nước đang phát triển Ch
25 Vươn tới những người khó thu thuế

R. M. Bird & O. Oldman 4 Biên dịch: Kim Chi
một mức thuế như nhau. Những đặc điểm nhất định của từng phân nhóm có thể được áp
dụng cho tồn bộ những người nộp thuế trong một phân nhóm, nhưng trong những khía
cạnh khác, những tình huống cụ thể của từng người nộp thuế sẽ được xem xét để ước
lượng thu nhập của từng người. Thơng tin có được trong q trình này sẽ rất hữu ích ngay
cả trong trường hợp doanh nghiệp có lưu trữ sổ sách, vì nhân viên thuế thường khơng có
bằng chứng để đánh giá tính chính xác của những sổ sách này.
PHƯƠNG PHÁP THU NHẬP HỢP LÝ
ĐỐI VỚI NHỮNG NGƯỜI NỘP THUẾ NHỎ
Cơ chế thu nhập hợp lý chỉ dùng để áp dụng cho những người nộp thuế nhỏ khơng
có hơn hai người lao động. Giới hạn dưới đối với nhóm thu nhập hợp lý (nghĩa là mức
phân cách giữa những người được miễn thuế với những người phải nộp một khoản thu
nhập hợp lý) được biểu thị theo doanh số gộp. Tuy nhiên, mức doanh số bắt đầu áp dụng
thuế sẽ khác nhau giữa các phân nhóm khác nhau. Mức doanh số này sẽ được ấn định sao
cho cân xứng với mức bắt đầu áp dụng thuế thu nhập cá nhân, nhưng cũng bảo đảm rằng
số thu sẽ bù đắp được chi phí quản lý. Khi ấn định mức giới hạn trên cũng phải xem xét
đến những yếu tố tương tự. Giới hạn trên là mức doanh số mà ở đó phương pháp thu nhập
hợp lý sẽ ngưng áp dụng và hệ thống thuế thu nhập thơng thường sẽ có hiệu lực.
Nên lập một biểu thuế mới bằng cách chia số người nộp thuế nhỏ ra căn cứ theo
hai tiêu chí, như minh họa trong bảng 25.1. Đầu tiên là phân chia theo hoạt động ngành
nghề và phản ánh sự kiện là tỷ số lợi nhuận trên doanh số (tỷ suất lợi nhuận) rất khác
nhau giữa các ngành nghề hoạt động khác nhau. Tiếp theo, những người nộp thuế trong
mỗi ngành nghề được phân loại dựa theo mức doanh số. Sau đó, mỗi người nộp thuế được
u cầu nộp một khoản thuế như nhau (được xác định bằng cách áp dụng tỷ suất lợi
nhuận thích hợp cho doanh số bình qn trong từng nấc), được biểu thị trong bảng. Số
tiền thuế này được ấn định để tính gần đúng nghĩa vụ thuế sẽ đạt được nếu áp dụng thuế
suất thuế thu nhập cá nhân thơng thường, thuế doanh nghiệp và thuế doanh thu. Cũng nên
u cầu người nộp thuế duy trì sổ sách kế tốn tối thiểu; u cầu này sẽ tạo thuận lợi cho
việc chuyển tiếp sang một hình thức đánh giá cấp cao hơn sau này. Nên u cầu họ nộp
một tờ khai ngắn vì điều này là cốt yếu để cơ quan thuế có được thơng tin cần thiết nhằm
xếp loại người nộp thuế một cách thích hợp.

Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright

Tài chính cơng
Bài đọc
Thu thuế tại các nước
đang phát triển, chương 25

R. M. Bird & O. Oldman 5 Biên dch: Kim Chi
Bảng 25.1 Số tiền thuế hợp lý phải nộp của những người nộp thuế nhỏ

Doanh số gộp
Ngành nghề kinh doanh Dưới
75.000
75.000 –
100.000
100.000 –
120.000
120.000 –
160.000
160.000 –
200.000
200.000 –
250.000
250.000 –
300.000
300.000 –
350.000
350.000 –
400.000
400.000 –
500.000
500.000
trở lên
Thương mại thực phẩm
và nước giải khát
0 0 0 0 0 0 0 0 1.200 1.600 HTTT
Thương mại quần áo,
giày dép, vải sợi
0 0 1.200 1.800 2.400 3.600 HTTT HTTT HTTT HTTT HTTT
Thương mại hàng điện
máy, đồ gỗ, và các hàng
lâu bền khác
0 0 0 0 0 1.200 1.800 2.800 3.000 3.600 HTTT
Cửa hàng nữ trang, đồ
lưu niệm, đồng hồ và
kính thuốc
0 1.200 2.400 3.600 HTTT HTTT HTTT HTTT HTTT HTTT HTTT
Dược phẩm, thương mại
mỹ phẩm và các hàng
tương tự
0 0 1.200 2.400 3.600 HTTT HTTT HTTT HTTT HTTT HTTT
Nhà hàng và bánh kẹo 0 1.200 1.500 1.800 2.400 3.000 3.600 HTTT HTTT HTTT HTTT
Tiệm cắt tóc, mỹ viện,
thợ sửa chữa máy móc
0 2.500 3.600 HTTT HTTT HTTT HTTT HTTT HTTT HTTT HTTT
Thợ thủ cơng và thầu phụ
xây dựng
0 0 1.200 2.400 3.600 HTTT HTTT HTTT HTTT HTTT HTTT
Chú thích: HTTT = Hệ thống thơng thường.


Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright

Tài chính cơng
Bài đọc
Thu thuế tại các nước
đang phát triển, chương 25

R. M. Bird & O. Oldman 6 Biên dịch: Kim Chi

Cho dù việc phân loại người nộp thuế theo ngành nghề hoạt động khơng có gì
khó khăn lắm và tỷ suất lợi nhuận tiêu biểu cũng có thể ước lượng được, nhưng khó
khăn chính của phương pháp này nằm ở chỗ phân loại người nộp thuế theo doanh số
gộp. Trong tờ khai ngắn, nên u cầu kê khai doanh số, nhưng mức doanh số kê khai
sẽ khơng đáng tin cậy lắm; vì lẽ đó, tiến trình phân loại theo mức doanh số phải được
triển khai. Vì mục đích này, ta nên sử dụng các chỉ báo thực tế mà ít nhiều tương tự
với những chỉ báo sử dụng trong việc xây dựng mức thu nhập ước lượng (xem dưới
đây). Tuy nhiên, tiến trình trong trường hợp này sẽ ít chi tiết và ít đòi hỏi hơn. Khi
thơng tin về doanh số đã được xây dựng, cơ sở của phương pháp thu nhập hợp lý sẽ
tiến tới gần hơn so với phương pháp thu nhập ước lượng.
PHƯƠNG PHÁP THU NHẬP ƯỚC LƯỢNG
CHO NHỮNG NGƯỜI NỘP THUẾ TƯƠNG ĐỐI LỚN HƠN
Bây giờ chúng ta chuyển sang nhóm người nộp thuế thứ ba, ấy là những người
nộp thuế phụ thuộc vào hệ thống thuế thu nhập thơng thường, cá nhân và doanh
nghiệp, ngoại trừ những người mà tiến trình xem xét thơng thường (dựa vào việc thẩm
tra thỏa đáng sổ sách và các tờ kê khai) khơng thể áp dụng một cách hữu hiệu được.
Nhóm này, bao gồm những người nộp thuế khơng thể duy trì sổ sách đầy đủ cũng như
những người thực sự khơng duy trì sổ sách, hay những người có tiếng là tn thủ thuế
kém, là một nhóm quan trọng. Khi xử lý với một người nộp thuế thuộc nhóm này,
viên chức thuế phải quyết định xem liệu thu nhập kê khai của người nộp thuế có phải
là một giá trị gần đúng với thu nhập thực tế của họ khơng. Trừ khi viên chức thuế có
một cơ sở rõ ràng để dựa vào đó mà đánh giá được điều này, các kết quả “thương
lượng” có thể có hại cho tính thống nhất của hệ thống thuế. Việc để cho những yếu tố
chủ quan tham gia vào q trình đánh giá này có thể dẫn đến sự câu kết giữa người
nộp thuế và nhân viên thuế. Để tránh những khó khăn này, chúng tơi đề nghị nên xây
dựng một hệ thống hướng dẫn ước lượng thu nhập (GEIS) cho từng ngành nghề kinh
doanh chính. Trên cơ sở của hệ thống hướng dẫn này, thu nhập ước lượng của người
nộp thuế có thể được xác định một cách tương đối khách quan hơn.
ii
Phương pháp
như vậy đã được triển khai thành cơng ở Israel, và được gọi là phương pháp Takshiv
(thu nhập ấn định). Chúng tơi đã đề nghị rằng phương pháp này nên được áp dụng có
điều chỉnh cho hợp với bối cảnh của Bolivia.
Nếu đi theo mơ hình của Israel, hệ thống hướng dẫn ước lượng thu nhập nên
được cơng bố để người nộp thuế và nhân viên thuế có thể sử dụng. Vì số tiền thu nhập
mà người nộp thuế kê khai trong hầu hết các trường hợp sẽ phải ngang với số tiền suy
ra khi áp dụng hệ thống hướng dẫn ước lượng thu nhập, cho nên nó cũng có thể trở
thành một cơng cụ tự đánh giá. Trong bất kỳ trường hợp nào, phương pháp GEIS chỉ
nên có tính tạm thời và nên được xem như một bước đi tiến tới việc lưu trữ sổ sách
hồn chỉnh và đầy đủ của tồn bộ những người nộp thuế. Mục tiêu cuối cùng là thu
thuế tất cả các nhóm trên cơ sở sổ sách kế tốn của họ mà thơi và qua đó từ bỏ việc sử
dụng GEIS làm cơ sở xác định nghĩa vụ thuế tối thiểu trong q trình xem xét.
Trong thời gian đó, GEIS sẽ mang đến cho các nhân viên thuế một sự trợ giúp
vơ giá trong việc tính tốn thu nhập ước lượng căn cứ vào qui mơ và ngành nghề kinh
doanh và đặc tính của những hoạt động kinh tế cụ thể. Sự sẵn có GEIS cũng sẽ giúp
nhân viên thuế trở nên quen thuộc với một ngành nghề/hoạt động kinh tế cụ thể trong
một thời gian ngắn. Vì lẽ đó, sự thơng thạo chun mơn đạt được sẽ giúp cải thiện
tính hiệu quả của nhân viên thuế khi xem xét các tờ khai thuế của người nộp thuế
Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright

Tài chính cơng
Bài đọc
Thu thuế tại các nước
đang phát triển, chương 25

R. M. Bird & O. Oldman 7 Biên dịch: Kim Chi

trong phạm vi ngành nghề đó vì nhân viên thuế sẽ thơng hiểu những đặc điểm chính
yếu và các lĩnh vực hoạt động của ngành nghề đó. Trong tiến trình này, GEIS cũng có
thể hữu ích trong việc bảo tồn sự tn thủ đã được cải thiện với thuế doanh thu và
thuế dịch vụ.
Số người nộp thuế mà phương pháp này áp dụng phải có một mức doanh số
trên mức đã cho trong bảng 25.1, là mức trần đối với nhóm người nộp thuế được áp
dụng phương pháp thu nhập hợp lý. Đồng thời, khơng phải tồn bộ người nộp thuế có
doanh số trên mức đó đều phải lệ thuộc vào phương pháp thu nhập ước lượng. Nên
dành cho những người người nộp thuế này một cơ hội để kê khai thu nhập thực tế dựa
trên những ghi chép sổ sách đúng đắn và hồn chỉnh.
Tiến trình ước lượng
Tiến trình ước lượng, vốn là cốt lõi của phương pháp thu nhập ước lượng, đối
với một hoạt động kinh tế bất kỳ, liên quan đến ba bước sau:
1. Ước lượng doanh số gộp theo các chỉ báo.
2. Ước lượng thu nhập gộp bằng cách lấy doanh số gộp trừ đi các chi phí khơng
thể hạch tốn được.
3. Ước lượng thu nhập ròng bằng cách lấy thu nhập gộp trừ đi các chi phí có thể
hạch tốn được.
Doanh số gộp. Việc ước lượng doanh số gộp nên dựa vào một số chỉ báo.
Theo cách này, tính chính xác của giá trị ước lượng sẽ được cải thiện hơn, và sẽ ngăn
người nộp thuế khơng thể phản ứng thơng qua thay đổi cách điều hành cơng việc kinh
doanh thường xun – nghĩa là, khơng thể giảm nghĩa vụ thuế bằng cách ít sử dụng
một chỉ báo cụ thể nào đó hơn. Một số chỉ báo chính để xác định doanh số gộp là:
1. Số người lao động
2. Trình độ kỹ năng của người lao động
3. Máy móc và thiết bị đã lắp đặt
4. Mức độ tồn kho
5. Ngun vật liệu mua vào
6. Thơng tin thu được từ các loại thuế khác.
Trên cơ sở các chỉ báo này và những chỉ báo khác, ta phải xác định mối quan
hệ bình qn giữa các chỉ báo và doanh số gộp tiêu biểu cho nhóm người nộp thuế
thuộc một chủng loại cụ thể và ngành kinh doanh bao qt. Sau đó các mối quan hệ
bình qn này có thể được sử dụng để ước lượng doanh số gộp của những doanh
nghiệp rơi vào chủng loại cụ thể đó. Đối với một người nộp thuế nhất định đang xem
xét, việc xác định trực tiếp các khoản chi phí sẽ khơng được thực hiện. Có thể thực
hiện các khoản khấu trừ cho những sản phẩm bị hư hỏng hay hàng tồn kho lỗi thời.
Thu nhập ròng và thuế doanh nghiệp. Để chuyển từ thu nhập gộp sang thu
nhập ròng, ta phải trừ đi các khoản chi phí “có thể hạch tốn”. Những chi phí này bao
gồm chi phí lương và chi phí gián tiếp như tiền th nhà, tiền thuế, v.v… cũng như
tiền mua ngun vật liệu chính. Người nộp thuế chỉ được phép khấu trừ những chi phí
có chứng từ hợp lệ. Các khoản lỗ khơng được chấp nhận trong tiến trình ước lượng
thu nhập. Những người nộp thuế báo lỗ trong thời kỳ đang được xem xét phải cung
Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright

Tài chính cơng
Bài đọc
Thu thuế tại các nước
đang phát triển, chương 25

R. M. Bird & O. Oldman 8 Biên dịch: Kim Chi

cấp bằng chứng kế tốn có thể chấp nhận được để chứng minh khai báo của họ. Một
khi thu nhập ròng đã được thiết lập, có thể tính tốn thuế doanh nghiệp.
Thuế thu nhập cá nhân. Thu nhập còn lại sau khi thanh tốn thuế doanh
nghiệp sẽ được cộng vào thu nhập khác của chủ doanh nghiệp để xác định tổng thu
nhập chịu thuế thu nhập cá nhân. Trên ngun tắc, chỉ có tiền lương cá nhân và lợi
nhuận đã phân phối mới được tính. Tuy nhiên, sẽ có rất nhiều khó khăn về mặt quản
lý của việc chấp nhận thu nhập giữ lại trong phương pháp thu nhập ước lượng. Nếu
người nộp thuế muốn loại trừ thu nhập giữ lại ra, nên u cầu họ nộp những chứng từ
chứng minh đầy đủ.
Sự bác bỏ và những tờ khai xanh
Như chúng ta đã lưu ý trên đây, thu nhập ước lượng của người nộp thuế và
thuế được tính dựa vào đó sẽ tạo thành nghĩa vụ thuế tối thiểu, cho dù nghĩa vụ thuế
do người nộp thuế kê khai có thể thấp hơn. Việc bác bỏ thuế ước lượng chỉ có thể
được phép thực hiện khi người nộp thuế có thể đáp ứng các tiêu chuẩn kế tốn chính
xác do Bộ Tài chính ban hành. Tuy nhiên, phải thận trọng lưu ý đừng để cơ sở ước
lượng trở nên đóng vai trò như một giới hạn trên. Để tránh tình trạng này, nên tiến
hành sử dụng “các tờ khai xanh” tương tự như đã được sử dụng ở Nhật Bản [Tanabe,
1973]. Người nộp thuế nên được khuyến khích tn theo tiến trình này. Vì mục đích
này, những đặc ân nhất định, như được khấu trừ lỗ và sử dụng các biện pháp khuyến
khích đầu tư, có thể còn tuỳ thuộc vào việc nộp một tờ khai như thế.
Minh họa
Để minh họa phương pháp thu nhập ước lượng, bây giờ chúng ta xem một ví
dụ được trình bày trong bảng 25.2 đối với các nhà hàng ở La Paz. Thu nhập ước
lượng mẫu này đủ để ta thấy tiến trình phải tn theo, nhưng nó khơng được soạn thảo
với sự quan tâm đầy đủ để có thể áp dụng được dưới hình thức hiện tại. Bảng 25.2
trình bày các chỉ báo phù hợp. Dòng 1 – 6 của bảng 25.2 cho thấy những đặc điểm
khác nhau được xem xét trong việc phân loại các nhà hàng vào tám nhóm được thể
hiện trong các cột tiếp theo. Kế đến, doanh số gộp được tính tốn cho một mẫu các
nhà hàng trong từng nhóm. Việc tính tốn này dựa trên cơng thức sau:
Doanh số gộp = [(Số thực khách trong một bữa trưa x Giá một bữa ăn bình qn)
+ (Số thực khách trong một bữa chiều x Giá một bữa ăn bình qn)
+ (Số thực khách ăn nhẹ x Giá bữa ăn nhẹ bình qn)]
x Số ngày mở cửa trong một năm x 1,23
iii

Sau đó chúng ta nhận thấy trong mỗi nhóm, xem ra có những mối quan hệ tương đối
ổn định giữa doanh số gộp và những chỉ báo nhất định. Trong ví dụ minh họa này,
mức doanh số gộp ứng với nhân sự dịch vụ được sử dụng vì mục đích này, cho dù khi
thực hiện ước lượng thu nhập trên thực tế, ta nên sử dụng một vài mối quan hệ. Chỉ
báo này, được trình bày trong dòng 7 của bảng, có thể được sử dụng như cách làm tắt
để ước lượng doanh thu gộp của một nhà hàng, sau khi đã được xếp loại vào một
trong tám nhóm. Ta cũng sử dụng một tiến trình tương tự để ước lượng tỷ số bình
qn của chi phí khơng thể hạch tốn so với doanh số của từng nhóm trong tám nhóm.
Tỷ lệ phần trăm này, được cho trong dòng 8, sau đó có thể được sử dụng như cách
làm tắt để ước lượng những chi phí như thế đối với các doanh nghiệp. Trên cơ sở này,
nghĩa vụ thuế đối với nhà hàng XX được tính trong bảng 25.3. Các đặc điểm của nhà
Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright

Tài chính cơng
Bài đọc
Thu thuế tại các nước
đang phát triển, chương 25

R. M. Bird & O. Oldman 9 Biên dịch: Kim Chi

hàng này phù hợp với nhóm thứ năm; doanh số và chi phí khơng thể hạch tốn được
ước lượng trên cơ sở các chỉ báo tương ứng được cho trong dòng 7 và dòng 8 của
bảng 25.2.
Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright

Tài chính cơng
Bài đọc
Thu thuế tại các nước
đang phát triển, chương 25

R. M. Bird & O. Oldman 10 Biên dịch: Kim Chi

Bảng 25.2 Phác thảo thơng tin ước lượng thu nhập cho các nhà hàng ở La Paz

Các nhà hàng chun biệt Các nhà hàng bình dân
Các phong cách khác
Phong cách
Trung Hoa (1)
Phong cách
châu Au (2)

(3)

(4)

(5)

(6)

(7)

(8)
Đặc điểm của nhóm
(1) Giá bữa ăn bình qn
(a) Thực đơn ấn định $b15 $b14,50 * *
(b) Gọi theo món $b70 $b120 $b75 $b65 $b45 $b45,00 * *
(2) Số ngày mở cửa trong năm 300 300 300 300 300 300 300 300
(3) Số người phục vụ bàn 1-2 2-3 2-3 1-2 4-5 2-4 * *
(4) Số chỗ ngồi 40-50 60-80 60-100 30-60 150-200 80-100 * *
(5) Loại thực khách Du khách, tầng lớp
trung lưu và
thượng lưu
Du khách, các nhà
chun mơn, tầng
lớp thượng lưu
Du khách, tầng lớp
trung lưu và
thượng lưu
Du khách, tầng lớp
trung lưu và
thượng lưu
Tầng lớp trung
lưu, người lao
động, nhà kinh
doanh nhỏ
Người thu nhập
trung bình và thấp,
người hưu trí

(6) Địa điểm Đường phố chính,
khu trung tâm
Đường phố chính,
khu trung tâm, khu
ngoại ơ chun
biệt
Khu trung tâm,
khu ngoại ơ
chun biệt
Khu trung tâm,
khu ngoại ơ tầng
lớp trung lưu

Các chỉ báo then chốt
(7) Doanh số gộp trên một
người phục vụ bàn
$b700.000 –
900.000
$b850.000 –
1.300.000
$b1.000.000 –
1.500.000
* $d420.000 –
450.000
$b300.000 –
400.000
* *
(8) Chi phí khơng thể hạch tốn
tính theo phần trăm doanh
số
33-35% 25-28% 26-30% 30-35% 45-50% 45-50% * *
* Khơng được xác định.

Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright

Tài chính công
Bài đọc
Thu thuế tại các nước
đang phát triển, chương 25

R. M. Bird & O. Oldman 11 Biên dòch: Kim Chi

Bảng 25.3 Nhà hàng XX (một trường hợp thực tế)

Mơ tả
Địa điểm: Khu thương mại sầm uất
Loại thức ăn: Địa phương
Số người phục vụ bàn: Năm
Số nhân sự khác: Mười bảy
Giá cả: An trưa thực đơn ấn định $b15; gọi theo món $b45
Giờ làm việc chính: 11 giờ trưa đến 9 giờ tối
Phục vụ: Quầy thức ăn nhẹ (salterias, hamburgers, hot dogs) với ba
nhân viên
Quầy bánh nướng, pizzas, v.v…
Cho th mặt bằng đám tiệc
Bánh mì và bánh nướng tại chỗ
Đánh giá
Các đặc điểm mơ tả phù hợp với một nhà hàng bình dân thuộc nhóm thứ năm (do giá
cả, địa điểm, khách hàng và phong cách món ăn)
Doanh số gộp từ nhà hàng XX
(năm người phục vụ bàn x $b420.000)
$b2.100.000
Doanh số gộp từ các dịch vụ khác
Bánh nướng 200.000
Đám tiệc 200.000

Tổng doanh số gộp 2.500.000
Chi phí khơng thể hạch tốn (45%) 1.125.000

Chi phí gộp 1.375.000
Chi phí có thể hạch tốn
Tiền lương 264.000
Thuế 13% 113.000
Tiền th 42.000
Chi phí tiện ích điện nước 48.000
Khấu hao 50.000
Chi phí khác 100.000

617.000
Thu nhập ròng 758.000
(Nếu người phục vụ bàn thực sự nhận được khoản phí dịch vụ 10%
ngồi tiền lương, thì chấp nhận khấu trừ:)

94.000
Thuế
Thu nhập chịu thuế ước lượng $b664.000
Thuế 199.200
Thu nhập chịu thuế đã kê khai năm 1974 45.244
Thuế đã nộp 13.573

Các khía cạnh quản lý
Khi thực hiện phương pháp thu nhập ước lượng còn có thêm một số xem xét
khác nữa. Chúng ta sẽ nói thêm ở đây.
Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright

Tài chính công
Bài đọc
Thu thuế tại các nước
đang phát triển, chương 25

R. M. Bird & O. Oldman 12 Biên dòch: Kim Chi

Số người nộp thuế tiềm năng chịu thuế theo phương pháp thu nhập ước lượng.
Phương pháp thu nhập ước lượng sẽ rất hữu ích cho các doanh nghiệp có qui mơ vừa,
bao gồm những cơ sở kinh doanh khơng có tư cách pháp nhân cơng ty và các doanh
nghiệp cá thể cũng như các cơng ty nhỏ. Mục tiêu lý tưởng là soạn thảo khoảng từ
năm đến mười hệ thống hướng dẫn ước lượng thu nhập (GEIS) mỗi năm. Khi chọn
các hoạt động kinh tế (nhà bn hay cơ sở kinh doanh) để lập GEIS, cơ quan thuế nên
ưu tiên cho những hoạt động nào mà (a) bao trùm một số đơng các cơ sở kinh doanh;
(b) trong đó u cầu phải có hơn một chỉ báo để tính thu nhập; (c) có một số nguồn
thơng tin hợp lý; (d) các chỉ báo của những hoạt động này liên quan đến các số đo về
số lượng, chứ khơng phải về chất lượng, mà đối với các chỉ báo đó, khi đi từ một
doanh nghiệp này sang một doanh nghiệp lớn hơn kế tiếp, khơng có sự mâu thuẫn sắc
nét; (e) có doanh thu tiềm năng đáng kể; và (f) phát đạt một cách đáng lưu ý.
Khi lập cơng thức thu nhập ước lượng, nên bảo đảm việc hợp tác chặt chẽ của
các tổ chức thương mại thích hợp, đặc biệt là ngay từ đầu. Để đạt được sự hợp tác như
thế, nên cho các tổ chức này thấy rằng việc tồn bộ các thành viên của họ nộp thuế
chính là có lợi cho họ; bằng khơng, nếu một số thành viên đóng thuế trong khi những
thành viên khác khơng đóng thuế, sự biến dạng sẽ xảy ra và hậu quả là sẽ có sự cạnh
tranh khơng cơng bằng.
Các nguồn thơng tin. Để soạn thảo tài liệu hướng dẫn ước lượng thu nhập
(GEI) cho một hoạt động bất kỳ, chúng ta sẽ xem xét một mẫu đại diện các doanh
nghiệp bằng cách sử dụng cả những kỹ thuật thu thập thơng tin trực tiếp lẫn gián tiếp.
Thơng tin về mua hàng và giá cả sẽ được so sánh với thơng tin do các nhà bán sỉ và
các nguồn bên ngồi khác cung cấp. Thêm vào đó, chúng ta sẽ thu thập số liệu phù
hợp từ sổ sách của những doanh nghiệp có tiếng là lưu trữ sổ sách một cách đáng tin
cậy và kê khai thu nhập một cách hợp lý. Sau đó, các thơng tin thu thập được sẽ được
kiểm tra chéo và được thẩm định bởi các viên chức thuế có kinh nghiệm, có năng lực
trong việc xem xét rà sốt các tờ khai thuế.
Phát hành. Tài liệu hướng dẫn ước lượng thu nhập cho từng hoạt động kinh tế
sẽ được cơng bố dưới hình thức một cuốn sách mỏng bìa mềm. Tài liệu này nên chứa
đựng những đặc điểm tổng qt của hoạt động và các bảng ước lượng thu nhập của
những người nộp thuế tham gia vào hoạt động kinh tế này. Các tập tài liệu này nên
được phân phát cho các nhân viên thuế, người nộp thuế và cho những người có quan
tâm.
Đào tạo nhân viên thuế. Nên tổ chức các lớp học ngắn cho các nhân viên thuế
để giải thích bản chất và mục tiêu của phương pháp GEI và việc thực hiện phương
pháp này trong những tình huống khác nhau. Nếu có khó khăn phát sinh trong việc áp
dụng một GEI, nhân viên thuế nên được trao đổi tham khảo ý kiến của những người
soạn thảo GEI.
Đơn vị soạn thảo GEI. Để triển khai các tài liệu hướng dẫn ước lượng thu
nhập cần thiết cho các hệ thống kinh tế chính, nên thành lập một đơn vị thuộc Bộ Tài
chính. Chủ yếu bao gồm các nhà kinh tế học, đơn vị này nên được tách rời khỏi biên
chế nhân viên đánh giá thuế để khơng bị lẫn lộn với những nhân viên thuế phụ trách
cơng việc đánh giá. Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng trong việc sử dụng các kỹ
thuật điều tra gián tiếp, vì người ta sẽ thấy dễ dàng hơn khi thu thập thơng tin cần thiết
theo một cách thức kém chính thức hơn. Đồng thời, các thành viên của đơn vị này nên
có thẩm quyền về pháp lý để họ đến gặp gỡ và kiểm tốn các doanh nghiệp, đặc biệt
Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright

Tài chính công
Bài đọc
Thu thuế tại các nước
đang phát triển, chương 25

R. M. Bird & O. Oldman 13 Biên dòch: Kim Chi

là khi họ thực hiện cơng việc phỏng vấn trực tiếp. Các nhà kinh tế học phụ trách việc
triển khai các tài liệu hướng dẫn ước lượng thu nhập nên làm việc trong sự hợp tác
thường xun và chặt chẽ với các nhân viên thuế để thanh tra các doanh nghiệp, kiểm
tốn số dư tiền mặt, và thực hiện những cuộc khảo sát điều tra cần thiết. Nên thiết lập
một hệ thống bồi hồn chi phí trong q trình triển khai GEI. GEI nên được cập nhật
định kỳ – nếu có thể thì cập nhật mỗi năm – phù hợp với những thay đổi về giá cả và
kỹ thuật sản xuất.
NHỮNG NGƯỜI HÀNH NGHỀ CHUN MƠN
Nhóm những người khó thu thuế khơng chỉ bao gồm những doanh nghiệp nhỏ
do chính chủ sở hữu điều hành, mà còn bao gồm những người hành nghề chun
mơn. Thuế thu nhập đối với nhóm người này chưa đạt được mức độ phổ cập một cách
hồn hảo, một phần là do thiếu hồ sơ ghi ghép nên khó mà kiểm tra các tờ khai thuế
một cách đầy đủ và một phần do sự tn thủ cực kỳ yếu kém. Hơn nữa, các áp lực
chính trị làm cho việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế thi hành đặc biệt khó khăn
đối với cơ quan thuế. Tuy nhiên, những người hành nghề chun mơn hồn tồn có
khả năng nộp các tờ khai thuế đầy đủ, và mức thu nhập của họ rơi vào khoảng giữa
hay thậm chí phía bên trên trong thang thu nhập chịu thuế. Chúng ta cần có một cuộc
tấn cơng hữu hiệu và cương quyết vào nhược điểm này về phạm vi phổ cập của hệ
thống thuế thu nhập và nên ưu tiên cho những chiến dịch hướng tới cải thiện quản lý
thuế.
Phương pháp đề xuất
Theo đánh giá của chúng tơi, vấn đề thu thuế những người hành nghề chun
mơn khơng thể được giải quyết bằng cách đưa ra cho họ một cơ chế thu thuế riêng
biệt và ưu đãi. Chúng tơi đề nghị rằng nên để cho những người hành nghề chun
mơn chịu các mức thuế suất thu nhập thơng thường và nên thực hiện những biện pháp
áp dụng thuế này thơng qua sử dụng GEIS mà về bản chất tương tự như những biện
pháp đã được sử dụng để xử lý các doanh nghiệp nhỏ. Vì mục đích này, một lần nữa,
điều cần thiết là xây dựng các chỉ báo và hướng dẫn cho từng nghề chun mơn, trên
cơ sở đó, thu nhập chịu thuế có thể được xem xét với sự hạn chế đến mức tối thiểu
những phán xét chủ quan và những cuộc thương lượng. Một lần nữa, người nộp thuế
nên nộp một tờ khai thuế thơng thường, và sau đó cơ quan thuế sẽ sử dụng GEIS để
xem xét tính chính xác của mức thu nhập kê khai và khoản thuế đã đóng.
Tiến trình ước lượng thu nhập
Như trong trường hợp thu nhập của các cơ sở kinh doanh, GEIS phải được xây
dựng để ước lượng thu nhập của những người hành nghề chun mơn. Một lần nữa,
các tài liệu ước lượng thu nhập này nên được thiết kế trong mối liên hệ với đại diện
của các hiệp hội của những người hành nghề chun mơn, và nên được xem xét lại
theo định kỳ. Về mặt thiết kế, bước đầu tiên là ước lượng thu nhập gộp. Vì mục đích
này, thu nhập gộp bằng tổng thu nhập hàng năm trước khi tiền lương, tiền th, chi
phí tiện ích điện nước, và các chi phí chung được khấu trừ. Nhằm mục đích ước lượng
thu nhập gộp cho một nghề chun mơn, chúng ta bắt đầu bằng cách ước lượng thu
nhập gộp tối thiểu cơ bản. Kế đến, các yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến thu nhập cơ
bản sẽ được xác định, và chúng ta sẽ qui giá trị cho các yếu tố này. Nhằm ước lượng
thu nhập gộp của những người hành nghề chun mơn riêng lẻ, ta nên đưa vào những

Xem chi tiết: Tiếp cận những đối tượng khó thu thuế